ಭಾರತೀಯ ನಗರಗಳ ನಿಜವಾದ ಆಡಳಿತಗಾರ ಯಾರು? ಮೇಯರ್ vs ಆಯುಕ್ತರ ಅಧಿಕಾರ
Santosh Nair's article in 'Your India' series: ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾರತೀಯ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಯರ್ಗಳು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರೆ, ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ನೇಮಿಸಿದ ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ ಆಯುಕ್ತರು ನಿಜವಾದ ಅಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ನೀರು, ಕಸ, ರಸ್ತೆಗಳಂತಹ ದೈನಂದಿನ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಇವರೇ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. 74ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಬಂದರೂ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಧಿಕಾರ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ಕೈಯಲ್ಲೇ ಉಳಿದಿರುವುದರಿಂದ, ನಗರ ಆಡಳಿತದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದಾಯಿತ್ವ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲ.
“ನಿಮ್ಮ ನಗರವನ್ನು ಆಳುವವರು ಅಥವಾ ನಡೆಸುವವರು ಯಾರು?” ಎಂದು ಕೇಳಿದರೆ, ಹೆಚ್ಚಿನವರು ನೀಡುವ ತಕ್ಷಣದ ಉತ್ತರ “ಮೇಯರ್” (Mayor).
ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಸಹಜ ಊಹೆ. ಅನೇಕ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ನಿಜ. ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಯರ್ ಆಯ್ಕೆಯಾಗುತ್ತಾರೆ, ನಗರವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನಗರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿಯಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಲಿ ಅದರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಅಥವಾ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಹೊರುತ್ತಾರೆ.
ಆದರೆ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾರತೀಯ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಆ ರೀತಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.
ಇಲ್ಲಿ ಮೇಯರ್ ಇರುವುದು ನಿಜ. ಆ ಹುದ್ದೆಯೂ ನಿಜವೇ. ಅಧಿಕೃತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಸಿಗುವ ಗೌರವ, ಸ್ಥಾನಮಾನವೆಲ್ಲಾ ನಿಜ. ಆದರೆ ಭಾರತದ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ, ಮೇಯರ್ ಅವರ ಕೆಲಸವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಅಥವಾ ಔಪಚಾರಿಕದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ (Ceremonial). ಅತಿಥಿಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುವುದು, ರಿಬ್ಬನ್ ಕತ್ತರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಮಾರಂಭಗಳಲ್ಲಿ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವುದು. ದಿನನಿತ್ಯದ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ನಗರ ಹೇಗೆ ನಡೆಯಬೇಕು ಎಂದು ನಿಜವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮೇಯರ್ ಆಗಿರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅವರು ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ ಆಯುಕ್ತರು (Municipal Commissioner).
ಮ್ಯುನ್ಸಿಪಲ್ ಕಮಿಷನರ್ ಅವರನ್ನು ನಗರದ ಜನರು ನೇರವಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರನ್ನು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅವರು ರಾಜ್ಯ ಆಡಳಿತ ವೃಂದದಿಂದ (State administration cadre) ಬಂದ ಹಿರಿಯ ನಾಗರಿಕ ಸೇವಕರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ನಗರವನ್ನು ಸುಸೂತ್ರವಾಗಿ ನಡೆಸುವ ಇಲಾಖೆಗಳಾದ ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಪೂರೈಕೆ, ಕಸ ಸಂಗ್ರಹಣೆ, ರಸ್ತೆಗಳು, ಚರಂಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಅನುಮತಿಗಳನ್ನು ಇವರೇ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತಿ ಮುಂಗಾರಿನಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಬೀದಿ ಜಲಾವೃತಗೊಂಡರೆ ಅಥವಾ ನಿಮ್ಮ ಕಸ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗದಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವ ನಿಜವಾದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಕಮಿಷನರ್ ಕಚೇರಿಯದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಮೇಯರ್ದ್ದಲ್ಲ.
ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಚಿತ್ರವಾದ ವಿಷಯವಿದೆ. ಮೇಯರ್ ತನ್ನನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದ ಜನರಿಗೆ ಉತ್ತರದಾಯಿಯಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಮ್ಯುನ್ಸಿಪಲ್ ಕಮಿಷನರ್ ತಮ್ಮನ್ನು ನೇಮಿಸಿದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಉತ್ತರದಾಯಿಯಾಗಿರುತ್ತಾರೆಯೇ ಹೊರತು, ನಗರದ ಮತದಾರರಿಗಲ್ಲ. ಜೊತೆಗೆ, ಕಮಿಷನರ್ಗಳು ತಾವು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವಷ್ಟು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಒಂದೇ ನಗರದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇಡೀ ಭಾರತದಲ್ಲಿ, ಒಬ್ಬ ಕಮಿಷನರ್ ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆಗೆ ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗುವ ಮೊದಲು ಸರಾಸರಿ ಕೇವಲ ಹತ್ತು ತಿಂಗಳು ಮಾತ್ರ ತಮ್ಮ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ. ವರ್ಷ ಮುಗಿಯುವ ಮುನ್ನವೇ ನೀವು ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗಬಹುದು ಎಂದಿರುವಾಗ, ನಗರದ ನೀರಿನ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸಲು ಅಥವಾ ಮುಂದಿನ ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಹೊಸ ರಸ್ತೆಗಳ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಎಂದು ಒಮ್ಮೆ ಯೋಚಿಸಿ.
ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: ಸರ್ಕಾರ ನಿಮಗಾಗಿ ಏನೇನು ಮಾಡುತ್ತಿದೆ? ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿದೆಯಾ? ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತೀರಿ?
ಭಾರತವು ತನ್ನ ನಗರಗಳನ್ನು ಈ ರೀತಿ ಏಕೆ ನಡೆಸುತ್ತದೆ?
1992 ರಲ್ಲಿ, ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರಲಾಯಿತು. 74ನೇ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ತಿದ್ದುಪಡಿಯು (74th Amendment) ನಗರ ಯೋಜನೆ, ಕೊಳಚೆ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸುಧಾರಣೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇರಿದಂತೆ ಹದಿನೆಂಟು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಮೇಲಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಮೇಯರ್ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ನಗರ ಸರ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಬೇಕಿತ್ತು. ಮೂವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದರೂ, ಭಾರತದ ಯಾವುದೇ ರಾಜ್ಯವೂ ಈ ಎಲ್ಲಾ ಹದಿನೆಂಟು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಿಲ್ಲ. ಹೆಚ್ಚಿನ ರಾಜ್ಯಗಳು ನಗರಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆ, ಬಜೆಟ್ ಮತ್ತು ನಿಜವಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ತಮ್ಮ ಬಳಿಯೇ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದು, ಮೇಯರ್ಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಮಾತ್ರ ನೀಡಿವೆ. ಮೇಯರ್ಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ನಗರಗಳ ‘ಸಣ್ಣ ಮಟ್ಟದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ’ಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶ ಹೊಂದಿದ್ದ ಕಾನೂನು ಎಂದಿಗೂ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳ್ಳಲೇ ಇಲ್ಲ.
ಅಲ್ಲದೆ, ತನ್ನ ಮೇಯರ್ ಅನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕರು ನೇರವಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಬೇಕೇ ಅಥವಾ ನಗರದ ಕಾರ್ಪೊರೇಟರ್ಗಳು/ಕೌನ್ಸಿಲರ್ಗಳಿಂದ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಬೇಕೇ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ಆಯಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ರಾಜ್ಯಗಳು ಪರೋಕ್ಷ ಆಯ್ಕೆಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಆರಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ಇದು ನಗರವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತಮ್ಮ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಮೇಯರ್ಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.
ಆದ್ದರಿಂದ, ಬೆಂಗಳೂರಿನ ನಿವಾಸಿಯೊಬ್ಬರು ಸಂಚಾರ ದಟ್ಟಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದಾಗ ಅಥವಾ ಮುಂಬೈ ನಿವಾಸಿಯೊಬ್ಬರು ಮುಂಗಾರಿನ ಪ್ರವಾಹ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಾಗ, “ಇದಕ್ಕೆ ಯಾರು ಜವಾಬ್ದಾರರು” ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ನಿಜವಾದ ಉತ್ತರವು ನಗರದ ಸ್ವಂತ ಜನಪ್ರತಿನಿಧಿ ಮೇಯರ್ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮ್ಯುನ್ಸಿಪಲ್ ಕಮಿಷನರ್ ಅಥವಾ ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯ ಕಡೆಗೆ ಬೆಟ್ಟು ಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಇದು ಕೇವಲ ಸಣ್ಣ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿವರವಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ನಗರಗಳು ಹೇಗೆ ನಡೆಯುತ್ತವೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವುದಕ್ಕೂ, ನಗರಗಳು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ನಡೆಯುವುದಕ್ಕೂ ಬಹಳಷ್ಟು ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಇದೆ. ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಮೊದಲು ಆ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ನಿಜವಾಗಿ ಯಾರು ಜವಾಬ್ದಾರರು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದೆ.
ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕಿದೆ ಭಾರೀ ಭದ್ರತೆ; ಲೋಕಸಭೆ ವಿಧೇಯಕ ವಿಫಲವಾಗಿದ್ದು ತಾಜಾ ನಿದರ್ಶನ
ಹಾಗಾಗಿ, ಇಲ್ಲೊಂದು ಸಣ್ಣ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಿ ನೋಡಿ. ನಿಮ್ಮ ನಗರದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಮೇಯರ್ ಹೆಸರನ್ನು ನೀವು ಹೇಳಬಲ್ಲರಾ? ಈಗ, ನಿಮ್ಮ ನಗರದ ಮ್ಯುನ್ಸಿಪಲ್ ಕಮಿಷನರ್ (ಆಯುಕ್ತರ) ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಬಲ್ಲರಾ?
ಎರಡನೇ ಹೆಸರು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ಆ ಹೆಸರನ್ನು ನೀವು ಎಂದಿಗೂ ಕೇಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಈ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ನೀವು ಒಬ್ಬರೇ ಇಲ್ಲ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾರತೀಯ ನಗರಗಳ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಿವಾಸಿಗಳು ಈ ಎರಡಕ್ಕೂ ಉತ್ತರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ವರ್ಷ ನಿಮ್ಮ ಬೀದಿಯ ರಸ್ತೆ ದುರಸ್ತಿಯಾಗಬೇಕೇ ಅಥವಾ ಬೇಡವೇ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿದ್ದು ಮೊದಲನೆಯವರಲ್ಲ, ಆ ಎರಡನೇ ವ್ಯಕ್ತಿ ಎಂಬುದು ಪಕ್ಕಾ ಸತ್ಯ.
ಮುಂದಿನ ಬಾರಿ ಚುನಾವಣೆಯ ಅವಧಿ ಮುಗಿದ ಮೇಲೂ ನಿಮ್ಮ ರಸ್ತೆಯ ಗುಂಡಿ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದರೆ, ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಸೂಕ್ತವಲ್ಲವೇ?
ಆಧಾರಗಳು: ದಿ ಪ್ರಿಂಟ್, “ವೈ ಎ ಪವರ್ಫುಲ್ ಮೇಯರ್ ವೋಂಟ್ ಫಿಕ್ಸ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಸಿಟೀಸ್ ಅಲೋನ್” (2026); ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ, “ಮೇಯರ್ (ಇಂಡಿಯಾ)”; ಸಿಟಿಜನ್ ಮ್ಯಾಟರ್ಸ್, ಪ್ರಜಾ ಫೌಂಡೇಶನ್ನ ಅರ್ಬನ್ ಗವರ್ನೆನ್ಸ್ ಇಂಡೆಕ್ಸ್; ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ, ವಿಧಿ 243-ಆರ್ ಮತ್ತು 12ನೇ ಅನುಸೂಚಿ (74ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆ, 1992).
ಇನ್ನಷ್ಟು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸುದ್ದಿಗಳಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ