ಗ್ರಾಮದ ಆಡಳಿತ ನಿಜವಾಗಿ ಯಾರ ಕೈಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ? ಪಂಚಾಯತಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು, ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತಿ

ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾರತೀಯ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ, ಗ್ರಾಮದ ಉಸ್ತುವಾರಿ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ‘ಸರ್ಪಂಚ್’ (ಪಂಚಾಯತಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗ್ರಾಮಸ್ಥರಿಂದ ಆಯ್ಕೆಯಾಗುವ ಇವರು ಸ್ಥಳೀಯ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ಪಂಚ್ ಕೆಳಗೆ ‘ಪಂಚಾಯತಿ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ’ (Panchayat Secretary) ಇರುತ್ತಾರೆ. ಇವರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ದೈನಂದಿನ ಆಡಳಿತ, ದಾಖಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಗದಪತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಾವು ನಗರಗಳ ಆಡಳಿತದ ಕುರಿತಾದ ಕಳೆದ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ‘ಮೇಯರ್ ಮತ್ತು ಕಮಿಷನರ್’ ನಡುವಿನ ಅಧಿಕಾರದ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ಸಣ್ಣ ಮಟ್ಟದ ಗ್ರಾಮೀಣ ರೂಪವೇ ಇದು.

ನಾವು ಮುಂದುವರಿಯುವ ಮುನ್ನ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಕಿಅಂಶ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಇಡೀ ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ 15 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಹಿಳೆಯರು ಗ್ರಾಮಗಳ ಜನಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಬಿಹಾರದಂತಹ ಕೆಲವು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ಒಟ್ಟು ಪಂಚಾಯತಿ ಸ್ಥಾನಗಳ ಪೈಕಿ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಮಹಿಳೆಯರೇ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ವಿಶ್ವದ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲೂ ಇಷ್ಟೊಂದು ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಜನಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿಲ್ಲ.

ಇದು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಸಂಭವಿಸಿದ್ದಲ್ಲ. 1992 ರಲ್ಲಿ 73ನೇ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಮೂಲಕ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಭರವಸೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿತು. ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ, ಪ್ರತಿ ಐದು ವರ್ಷಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಮರುಆಯ್ಕೆಯಾಗುವ ‘ಪಂಚಾಯತಿ’ ಎಂಬ ಸ್ವಂತ ಆಯ್ಕೆಯ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಪ್ರತಿ ಗ್ರಾಮವೂ ಹೊಂದಿರಬೇಕು. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ದೇಶದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಂಚಾಯತಿಯಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗದಷ್ಟು (1/3) ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಮೀಸಲಿಡಬೇಕು. ಹಲವು ರಾಜ್ಯಗಳು ಆ ನಂತರ ಈ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಶೇ. 50 ಕ್ಕೆ (ಅರ್ಧದಷ್ಟು) ಹೆಚ್ಚಿಸಿದವು.

ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: ಸರ್ಕಾರ ನಿಮಗಾಗಿ ಏನೇನು ಮಾಡುತ್ತಿದೆ? ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿದೆಯಾ? ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತೀರಿ?

73ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿಯು ‘ಗ್ರಾಮಸಭೆ’ ಎಂಬ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು. ಇದು ಕೇವಲ ಜನಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ಸಣ್ಣ ಮಂಡಳಿಯಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಗ್ರಾಮದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನೋಂದಾಯಿತ ಮತದಾರರು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಕನಿಷ್ಠ ಎರಡು ಬಾರಿಯಾದರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ, ಪಂಚಾಯತಿಯು ಮಾಡಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಿರುವ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸುವ ಮತ್ತು ಅನುಮೋದಿಸುವ ಸಭೆಯಾಗಿದೆ. ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರಕಾರ, ಇದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ನೇರ ರೂಪವಾಗಿದೆ. “ಐದು ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಮತ ಚಲಾಯಿಸಿ ಸುಮ್ಮನಿರುವುದು” ಇದರ ಉದ್ದೇಶವಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ, ಗ್ರಾಮದ ಬಜೆಟ್ ಮತ್ತು ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸುವುದು ಇದರ ಅಸಲಿ ಉದ್ದೇಶ.

ಇದು ಕಾಗದದ ಮೇಲಿರುವ ಭರವಸೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವು ಎಂದಿನಂತೆ ಕೊಂಚ ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿದೆ.

ಇದೇ 1992 ರ ತಿದ್ದುಪಡಿಯು ಕುಡಿಯುವ ನೀರು, ರಸ್ತೆಗಳು, ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ, ಕೃಷಿ ನೆರವು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಶಾಲೆಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಪಂಚಾಯತಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕಾದ 29 ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿದೆ. ದಶಕಗಳು ಕಳೆದರೂ, ಹೆಚ್ಚಿನ ರಾಜ್ಯಗಳು ಇನ್ನೂ ಈ ಎಲ್ಲಾ 29 ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಪಂಚಾಯತಿಗಳಿಗೆ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಿಲ್ಲ. ಪಂಚಾಯತಿಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಖಚಿತ ಬಜೆಟ್ ಹೊಂದುವ ಬದಲು, ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನಿಷ್ಟದಂತೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವ ಅನುದಾನದ ಮೇಲೆಯೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿವೆ. ಒಬ್ಬ ಸರ್ಪಂಚ್ ತನ್ನ ಗ್ರಾಮದ ಬಾವಿಯನ್ನು ದುರಸ್ತಿ ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದರೂ, ಮಂಜೂರಾತಿಗಾಗಿ ಹಲವು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಸರ್ಕಾರಿ ಕಚೇರಿಯ ಅನುದಾನಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯಬೇಕಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇದೆ.

ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: ಭಾರತೀಯ ನಗರಗಳ ನಿಜವಾದ ಆಡಳಿತಗಾರ ಯಾರು? ಮೇಯರ್ vs ಆಯುಕ್ತರ ಅಧಿಕಾರ

ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಬೇಕಾದ ಮತ್ತೊಂದು ತೊಡಕಿದೆ. ಕೆಲವು ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯೊಬ್ಬರು ಮೀಸಲಾದ ಸರ್ಪಂಚ್ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗೆದ್ದಾಗ, ಅವರ ಪರವಾಗಿ ಅವರ ಪತಿ ಅಥವಾ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪುರುಷ ಸಂಬಂಧಿ ಆಡಳಿತದ ಅಸಲಿ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಸಂಶೋಧಕರು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಅದಕ್ಕೆ ‘ಸರ್ಪಂಚ್ ಪತಿ’ (Sarpanch Pati) ಎಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯೂ ಸಂಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹಲವು ಚುನಾಯಿತ ಮಹಿಳೆಯರು ತಮ್ಮ ಪಂಚಾಯತಿಗಳನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಮತ್ತು ದೃಢವಾಗಿ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ‘ಸರ್ಪಂಚ್ ಪತಿ’ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗುವಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ಮೀಸಲಾದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು ಮತ್ತು ನಿಜವಾದ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಚಲಾಯಿಸುವುದು ಯಾವಾಗಲೂ ಒಂದೇ ಅಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಇದು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಹಾಗಾದರೆ ನಿಮ್ಮ ಗ್ರಾಮವನ್ನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಆಳುವವರು ಯಾರು?

ಕಾಗದದ ಮೇಲಿನ ಉತ್ತರ ಸರಳವಾಗಿದೆ: ನಿಮ್ಮಿಂದ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಸರ್ಪಂಚ್ ಮತ್ತು ನೀವು ಹಾಗೂ ನಿಮ್ಮ ಗ್ರಾಮದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮತದಾರರನ್ನೊಳಗೊಂಡ ‘ಗ್ರಾಮಸಭೆ’. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಇದು ಹಲವು ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ವರ್ಷ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ಎಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದೆ ಎಂಬುದರ ಮೇಲೆ ಇದು ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಸ್ಥಾನ ಗೆದ್ದ ವ್ಯಕ್ತಿಯೇ ನಿಜವಾಗಿ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆಯೇ ಎಂಬುದರ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮಸಭೆ ಸೇರಿದಾಗ ಎಷ್ಟು ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ನಿಜವಾಗಿ ಹಾಜರಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದರ ಮೇಲೆಯೂ ಇದು ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಖಾಲಿ ಇರುವ ಸಭೆಯು ಯಾರನ್ನೂ ಹೊಣೆಗಾರರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಈ ಕೊನೆಯ ಭಾಗವು ಲೇಖನವನ್ನು ಓದುತ್ತಿರುವ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಗ್ರಾಮಸಭೆ ಸಭೆಗೆ ಹಾಜರಾಗಲು ನಿಮಗೆ ಯಾರ ಅನುಮತಿಯೂ ಬೇಕಿಲ್ಲ. ನೀವಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಅತಿಥಿಯಲ್ಲ. ನಿಮಗೆ ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕು ಸಿಕ್ಕ ತಕ್ಷಣವೇ, ನೀವು ಆ ಗ್ರಾಮಸಭೆಯ ಅಧಿಕೃತ ಹಕ್ಕುದಾರ ಮತ್ತು ಸದಸ್ಯರಾಗುತ್ತೀರಿ.

ಹೆಚ್ಚಿನ ಗ್ರಾಮಸಭೆಗಳು ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಖಾಲಿಯಾಗಿಯೇ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಇದರರ್ಥ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ತಮ್ಮ ಗ್ರಾಮದ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಸಭೆಗೆ ಹಾಜರಾಗುವ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಜನರ ಕೈಗೆ ಮೌನವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಹಾಗಾದರೆ, ನಿಮ್ಮ ಗ್ರಾಮಸಭೆ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಸೇರಿದೆಯೇ? ನೀವು ಆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಜರಿದ್ದೀರಾ?

ಆಧಾರಗಳು: ಸ್ಕ್ರಾಲ್.ಇನ್, “ಇನ್ ಫೈವ್ ಚಾರ್ಟ್ಸ್, ವುಮೆನ್ಸ್ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ಅಕ್ರಾಸ್ ವೇರಿಯಸ್ ಲೆವೆಲ್ಸ್ ಆಫ್ ಗವರ್ನೆನ್ಸ್” (2026); ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ ಸಚಿವಾಲಯ, ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ, ಲೋಕಸಭೆ ನಕ್ಷತ್ರರಹಿತ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸಂಖ್ಯೆ 870 (24 ಜುಲೈ 2015); ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ, ಭಾಗ IX ಮತ್ತು 11ನೇ ಅನುಸೂಚಿ (73ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆ, 1992); ದೃಷ್ಟಿ ಐಎಎಸ್, “ಮಹಿಳಾ ಸಭೆಗಳು”.

ಇನ್ನಷ್ಟು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸುದ್ದಿಗಳಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ