ಶೂನ್ಯ ಎಫ್‌ಐಆರ್ ಮತ್ತು ಕಡ್ಡಾಯ ದಾಖಲಾತಿ: ಪೊಲೀಸ್ ದೂರಿನಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಹಕ್ಕುಗಳು

ಮಹಿಳೆಯೊಬ್ಬರು ಕಳ್ಳತನದ ದೂರು ನೀಡಲು ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಗೆ ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮೇಜಿನ ಬಳಿಯಿರುವ ಅಧಿಕಾರಿಯು ದೂರುದಾರೆಯ ಮಾತನ್ನು ಆಲಿಸಿದ ನಂತರ, “ಒಮ್ಮೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಯೋಚಿಸಿ” ಹಾಗೂ ನಿಮಗೆ ಖಚಿತವಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಮರಳಿ ಬನ್ನಿ ಎಂದು ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಆಕೆ ಯಾವುದೇ ಲಿಖಿತ ದೂರು ಇಲ್ಲದೆ, ಕೇಸ್ ನಂಬರ್ ಇಲ್ಲದೆ ಮತ್ತು ತಾವು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ದಾಖಲೆಯಿಲ್ಲದೆ ವಾಪಸ್ ತೆರಳುತ್ತಾರೆ. ಆಕೆಗೆ ಇದು ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಇರದಂತಹ ಒಂದು ಘಟನೆ ಎನಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಕಾನೂನಿನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಭಿನ್ನವಾದದ್ದು: ಅಧಿಕಾರಿಯ ಉದ್ದೇಶ ಏನೇ ಇರಲಿ ಅಥವಾ ಉದ್ದೇಶವೇ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ, ಆ ಮಹಿಳೆಯ ಹಕ್ಕನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮೊದಲ ಮಾಹಿತಿ ವರದಿ ಅಂದರೆ ಎಫ್‌ಐಆರ್ (FIR) ಅನ್ನು ದಾಖಲಿಸಬೇಕೆ ಅಥವಾ ಬೇಡವೇ ಎಂಬ ಈ ನಿರ್ಧಾರವು, ಸಾಮಾನ್ಯ ಭಾರತೀಯನೊಬ್ಬ ಸರ್ಕಾರದೊಂದಿಗೆ ನಡೆಸುವ ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾದ, ಹಾಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದ ಸಂವಹನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.

ದಶಕಗಳಿಂದಲೂ ಎಫ್‌ಐಆರ್ ದಾಖಲಾಗುವುದು ಒಬ್ಬ ಪೊಲೀಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಯ ವಿವೇಚನಾ ನಿರ್ಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸಿತ್ತು. ಅಧಿಕಾರಿಯೊಬ್ಬರು ಔಪಚಾರಿಕ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವ ಮೊದಲು ದೂರನ್ನು ಅನೌಪಚಾರಿಕವಾಗಿ “ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದು”. ಇದರಿಂದ ಯಾರು ನಷ್ಟ ಅನುಭವಿಸಬಹುದು ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸುವವರೆಗೆ ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ತರ್ಕಬದ್ಧ ಎನಿಸುತ್ತದೆ. 2014ರಲ್ಲಿ, ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ಸಂವಿಧಾನ ಪೀಠವು ‘ಲಲಿತಾ ಕುಮಾರಿ ವರ್ಸಸ್ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯ’ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಈ ಕುರಿತು ನಿರ್ಣಾಯಕ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿತು. ಪೊಲೀಸರಿಗೆ ನೀಡಲಾದ ಮಾಹಿತಿಯು ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ಅಪರಾಧವನ್ನು (cognizable offence – ಅಂದರೆ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಅವರ ಪೂರ್ವಾನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಪೊಲೀಸರು ತನಿಖೆ ನಡೆಸಲು ಮತ್ತು ಬಂಧಿಸಲುಷ್ಟು ಗಂಭೀರವಾದ ಅಪರಾಧ) ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದರೆ, ಎಫ್‌ಐಆರ್ ದಾಖಲಿಸುವುದು ಐಚ್ಛಿಕವಲ್ಲ. ಕಾನೂನಿನಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾದ “shall” (ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು) ಎನ್ನುವ ಪದದ ಅರ್ಥ ಕಡ್ಡಾಯವೇ ಹೊರತು ಬೇರೆಯಲ್ಲ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿತು.

ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಒಂದು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮೀರಿದ್ದಾಗಿತ್ತು. ದೂರು ದಾಖಲಿಸುವ ಮೊದಲು ಅದು “ಸತ್ಯವಾಗಿದೆಯೇ” ಎಂದು ಪೊಲೀಸರು ಅನೌಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುವುದು ಆಯ್ದ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ (selective enforcement) ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಗುರುತಿಸಿತು. ಇದು ಕಡಿಮೆ ಅಧಿಕಾರ, ಕಡಿಮೆ ಹಣ ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಹೊಂದಿರುವ ನಾಗರಿಕರ ದೂರುಗಳು ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಲು ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ದೂರುಗಳು ಮಾತ್ರ ಮುಂದುವರಿಯಲು ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕರಣವು ಸರಿಯಾಗಿ ದಾಖಲಾದರೆ ಮಾತ್ರ ದೂರುದಾರ ಮತ್ತು ಆರೋಪಿ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಕಾನೂನಿನ ಔಪಚಾರಿಕ ರಕ್ಷಣೆಗಳು ದೊರೆಯುವುದರಿಂದ, ಕಡ್ಡಾಯ ದಾಖಲಾತಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಮವನ್ನಾಗಿ ನೋಡದೆ ಒಂದು ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸಲಾಯಿತು.

ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 21: ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ವಿಸ್ತರಣೆ ಮತ್ತು ಗೋಪ್ಯತೆ

ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಕೆಲವು ವಿನಾಯಿತಿಗಳನ್ನೂ ಸಹ ನೀಡಿದೆ; ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ ವಿವಾದಗಳು, ವಾಣಿಜ್ಯ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಮತ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯದ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ದೂರು ದಾಖಲಿಸುವ ಮೊದಲು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ವಿಚಾರಣೆಗೆ (preliminary inquiry) ಅವಕಾಶ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ವರ್ಗಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಆರಂಭಿಕ ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಸೂಕ್ತವಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರಬಹುದು.

ಈ ಸ್ಪಷ್ಟ ತೀರ್ಪಿನ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಪೊಲೀಸ್ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ “ಬರ್ಕಿಂಗ್” (burking – ದೂರನ್ನು ದಾಖಲಿಸದೆ ಮುಚ್ಚಿಹಾಕುವುದು) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ತಿರಸ್ಕಾರವು ಇನ್ನೂ ಮಾಯವಾಗಿಲ್ಲ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಪರಾಧ ದಾಖಲೆಗಳ ಬ್ಯೂರೋದ (NCRB) ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ವರದಿಗಳು, ಪೊಲೀಸರು ದೂರುಗಳನ್ನು ನೋಂದಾಯಿಸುವ ಬದಲು ಅವುಗಳನ್ನು ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಇತ್ಯರ್ಥಪಡಿಸಲು ಅಥವಾ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಅನೌಪಚಾರಿಕ “ಸಮಾಲೋಚನೆ” ಅಥವಾ “ಪರಿಶೀಲನೆ”ಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ಸೈಬರ್ ಅಪರಾಧ ದೂರುಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ಎಫ್‌ಐಆರ್ ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವ ಪ್ರಮಾಣವು ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆಯಿದೆ. ಪೊಲೀಸರು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ್ದ ಎಫ್‌ಐಆರ್‌ಗಳನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ದಾಖಲಿಸುವಂತೆ ಕೋರಿ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗುವ ಅರ್ಜಿಗಳ ಪ್ರವಾಹವು ಭಾರತದ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ಲಲಿತಾ ಕುಮಾರಿ ತೀರ್ಪು ಬಂದು ಒಂದು ದಶಕಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯ ಕಳೆದಿದ್ದರೂ, ಆ ತೀರ್ಪನ್ನು ಎಷ್ಟು ಬಾರಿ ಜಾರಿಗೆ ತರಬೇಕಾದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದುವೇ ಸ್ಪಷ್ಟ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

ಪ್ರತಿ ನಾಗರಿಕರೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಎರಡನೇ, ಹಾಗೂ ಅಷ್ಟೇನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ತಿಳಿಯದ ಮತ್ತೊಂದು ರಕ್ಷಣೆಯೂ ಇದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ‘ಶೂನ್ಯ ಎಫ್‌ಐಆರ್’ (Zero FIR) ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಮಾನ್ಯ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಕಾರ, ಅಪರಾಧವು ನಿಜವಾಗಿ ಎಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದೆ ಎಂಬುದರ ಹೊರತಾಗಿ, ಯಾವುದೇ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಗ್ನೈಜಬಲ್ ಅಫೆನ್ಸ್ (ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ಅಪರಾಧ) ಕುರಿತು ದೂರು ದಾಖಲಿಸಬಹುದು. ನಂತರ ಆ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಸರಿಯಾದ ಅಧಿಕಾರವ್ಯಾಪ್ತಿ (jurisdiction) ಹೊಂದಿರುವ ಠಾಣೆಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. “ಇದು ಸರಿಯಾದ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಯಲ್ಲ” ಎಂಬ ನೆಪ ಹೇಳಿ ಯಾವುದೇ ನಾಗರಿಕನನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿಸಬಾರದು ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ. ಇಂತಹ ತಿರಸ್ಕಾರಗಳು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಲೈಂಗಿಕ ದೌರ್ಜನ್ಯದ ದೂರುಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ತುರ್ತು ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ವಿಳಂಬಗೊಳಿಸಿವೆ.

2023ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ತನ್ನ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಕಾಲದ ಅಪರಾಧ ದಂಡ ಸಂಹಿತೆಯನ್ನು (CrPC) ಬದಲಾಯಿಸಿ ‘ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕ ಸುರಕ್ಷಾ ಸಂಹಿತೆ’ ಅಥವಾ ‘ಬಿಎನ್‌ಎಸ್‌ಎಸ್’ (BNSS) ಅನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿತು. ಇದರ ನಿಬಂಧನೆಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಮೂರರಿಂದ ಏಳು ವರ್ಷಗಳ ಶಿಕ್ಷೆಗೆ ಗುರಿಯಾಗುವ ಅಪರಾಧಗಳ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ (ಮೋಸ ಮತ್ತು ಕಳ್ಳತನದಂತಹ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಪರಾಧಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ) ಪ್ರಾಥಮಿಕ ವಿಚಾರಣೆಗಾಗಿ ಪೊಲೀಸರು ಈಗ ಹದಿನೈದು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಸಮಯ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವುದರಿಂದ ಹಿಡಿದು, ಪ್ರಕರಣವು ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ನಂಬಲಾರ್ಹವಾಗಿದೆಯೇ ಎಂದು ಪೊಲೀಸರು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡುವ ಕಡೆಗೆ ಇದು ಮಾನದಂಡವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಬದಲಾಯಿಸಿದೆ ಎಂದು ಕಾನೂನು ವಿಶ್ಲೇಷಕರು ಗಮನಿಸಿದ್ದಾರೆ. ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಇದು ಬಳಕೆಗೆ ಬಂದಂತೆ ಈ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ.

ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: ಕಠಿಣ ಪರಿಶ್ರಮ VS ಆರ್ಥಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ: ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಂತರಪೀಳಿಗೆಯ ಚಲನಶೀಲತೆ

ಸಾಮಾನ್ಯ ನಾಗರಿಕನಿಗೆ ಇದರಿಂದ ಸಿಗುವ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಸಂದೇಶವು ಅತ್ಯಂತ ನೇರವಾಗಿದೆ. ನೀವು ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ಅಪರಾಧದ ಕುರಿತು ದೂರು ನೀಡಿದರೆ, ನಿಮಗೆ ಲಿಖಿತ ಎಫ್‌ಐಆರ್ ಪಡೆಯಲು ಹಕ್ಕಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರತಿಯನ್ನು ನಿಮಗೆ ಉಚಿತವಾಗಿ ನೀಡಬೇಕು. ಸ್ಥಳೀಯ ಠಾಣೆಯು ಸರಿಯಾದ ಅಧಿಕಾರವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ನೀವು ‘ಶೂನ್ಯ ಎಫ್‌ಐಆರ್’ (Zero FIR) ನಿಬಂಧನೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಯಲ್ಲಿ ದೂರು ದಾಖಲಿಸಬಹುದು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಯು ದೂರು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರೆ ನಿಮಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಾರ್ಗೋಪಾಯ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ನಿರಂತರ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ದಿನ ಕೆಲಸವಾಗುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವ ಅಸ್ಪಷ್ಟ ನಿರೀಕ್ಷೆ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕಿಲ್ಲ.

ಇದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಗೆ ಹೋಗುವ ಭಯ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 2014ಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಯಾವುದೇ ವಿವೇಚನಾಧಿಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯ ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ನೀಡದ ಒಂದು ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಇದು ನೀಡುತ್ತದೆ: ಅದೆಂದರೆ, ಅಧಿಕಾರಿಯೊಬ್ಬರು ತಮ್ಮ ವೈಯಕ್ತಿಕ ನಿರ್ಧಾರ ಏನೇ ಇರಲಿ, ಮೀರಬಾರದ ಒಂದು ಕಾನೂನು ಬದ್ಧತೆಯ ಚೌಕಟ್ಟು ಇದರಲ್ಲಿದೆ.

(ಆಧಾರಗಳು: ಲಲಿತಾ ಕುಮಾರಿ ವರ್ಸಸ್ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯ (2014) ಭಾರತದ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಸಂವಿಧಾನ ಪೀಠದ ತೀರ್ಪು; ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕ ಸುರಕ್ಷಾ ಸಂಹಿತೆ, 2023, ಎಫ್‌ಐಆರ್ ನೋಂದಣಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ವಿಚಾರಣೆಯ ನಿಬಂಧನೆಗಳು; ಎಫ್‌ಐಆರ್ ನೋಂದಣಿ ಪದ್ಧತಿಗಳ ಕಾನೂನು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ, ಶೂನ್ಯ ಎಫ್‌ಐಆರ್ (Zero FIR) ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಮತ್ತು ಬಿಎನ್‌ಎಸ್‌ಎಸ್ (BNSS) ನಂತರದ ಪೊಲೀಸ್ ವಿವೇಚನೆಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳು.)

ಇನ್ನಷ್ಟು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸುದ್ದಿಗಳಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಲಿಕ್ ಮಾಡಿ